RTÜK NEDİR?

RTÜK NEDİR?

20 Aralık 2021

RTÜK NEDİR?


RTÜK, (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu) Türkiye'de faaliyet gösteren radyo ve televizyonları denetleme yetkisine sahip kamu kurumudur. Özel yayın kuruluşlarının ardından toplum değerlerini koruma adına kurulmuştur. RTÜK yayın kuruluşlarının faaliyetlerini denetlerken gerekirse yaptırımda uygulayabilmektedir. Üyeleri TBMM Genel kurulu tarafından siyasi partilerin adayları arasından seçilir. Cumhurbaşkanı tarafından Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı ile ilişkilendirilmiştir. Türkiye'deki karasal, sayısal, uydu, kablo ve IPTV ortamında yayın yapmak isteyen kuruluşlara lisans ve yayın izni verme yetkisine sahiptir. Programlara yayından önce müdahale edemeyen RTÜK, yayından sonra denetlemektedir. Denetimde izleyici şikayetleri de dikkate alınıyor. Gerek görülürse ilgili yayına veya yayın kuruluşuna yaptırım uygulanıyor. Adını yaptırımları ile çok duyduğumuz RTÜK'ün başka projeleri de bulunmaktadır.
RTÜK'ün tarihine ve kuruluşunu incelediğimiz zaman, özel radyo ve televizyonların yayın hayatı başlaması ile gelişen bir süreçte gerçekleşmiştir. Özel radyo ve televizyonlar 1990 yılından itibaren herhangi bir yasal düzenlemeye tabi olmaksızın yayınlarına başlamıştır. 1993 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile radyo ve televizyon yayınları üzerindeki kamu tekeli ortadan kaldırıldı. Böylece özel radyo ve televizyonların yayın yapmasına olanak sağlandı. 1994 yılında özel radyo ve televizyon yayınlarını düzenleyen, '3984 Sayılı Radyo ve Televizyon Kuruluş ve Yayın Hakkında Kanun'un yürürlüğe girmesiyle Radyo ve Televizyon Üst Kurulu kuruldu.'

RTÜK'ÜN Yapısı


RTÜK özerk ve tarafsız bir kamu tüzel kişiliğidir. Anayasanın 133. maddesi kapsamında TBMM genel kurulu tarafından seçilen 9 üyeden oluşan üst kurul' un üyelerinin görev süresi 6 yıldır. Üyelerin 3'te 1 iki yılda bir yenilenir. Üst kurul üyeleri arasında bir başkan ve bir başkan vekili seçilir. Başkanın görev süresi 2 yıldır. 
RTÜK’ün görev ve yetkileri, 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun’ un 34. maddesinde düzenlenmiştir. Bu kanun maddesine göre; “radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetleri sektörünü düzenlemek ve denetlemek amacıyla, idarî ve malî özerkliğe sahip, tarafsız bir kamu tüzel kişiliği niteliğinde” olan RTÜK kurulmuştur. RTÜK, 6112 sayılı kanunda ve 5018 sayılı ‘Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nda belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde kendisine tahsis edilen malî kaynakları çeşitli usul ve esaslar dâhilinde serbestçe kullanabilir.
RTÜK, misyonunu; “Görsel-işitsel medya hizmetleri alanında ifade ve haber alma özgürlüğü temelinde paydaşların hak, menfaat ve değerlerini gözeterek politika geliştirmek, düzenleme ve denetleme yapmak.” olarak açıklıyor. Ayrıca, “Görsel-işitsel medya hizmetleri alanında sektöre yön veren, uluslararası düzeyde söz sahibi bir otorite olmak.” vizyonu ile hareket ediyor.


RTÜK’ün Yaptırımları


RTÜK, yayın sektöründe faaliyet gösteren radyo ve televizyonları sürekli denetleyerek, belirlenen kuralları ihlal eden yayın kuruluşlarına bazı yaptırımlar uygulama yetkisine sahip. Radyo ve televizyon yayınlarının denetimi, RTÜK uzmanları tarafından yapılan doğrudan denetim dışında, iletişim hatları ve e-posta kanallarından gelen izleyici şikâyetleri dikkate alınarak da yapılıyor. Yani izleyiciler de denetim kapsamında tutuluyor. Bunun dışından yayın kuruluşlarının izleyici temsilcileri, yayın etik kuralları bağlamında yaptıkları özdenetimler de RTÜK denetimleri kapsamında değerlendiriliyor.
6112 sayılı kanun, Avrupa Sınır Ötesi Televizyon Sözleşmesi gibi uluslararası antlaşmalar ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde radyo, televizyon veya isteğe bağlı yayınlar denetleniyor. Bu denetimler çerçevesinde RTÜK, belirlenen yükümlülükleri yerine getirmeyen, izin şartlarını ihlâl eden, yayın ilkelerine ve kanunda belirtilen diğer esaslara aykırı yayın yapan özel radyo ve televizyon kuruluşlarını önce uyarır. Aynı zamanda ihlalin yapıldığı yayın kuşağında açık şekilde özür dilenmesini isteyebilir. Bu talebe uyulmaması veya ihlâlin tekrarı halinde bahse konu programın yayını 1 ilâ 12 kez durdurulabilir. Ayrıca, uyarı, idari para cezası, lisans iptali ve kapatma gibi çeşitli yaptırımlar da uygulanabiliyor. Yayın durdurma cezası süresi içinde programın yapımcısı ve varsa sunucusu başka bir program yapamaz. Yayını durdurulan programların yayınlandığı yayın kuşağında RTÜK tarafından hazırlanan bazı programların reklamsız olarak yayınlanması sağlanıyor. Bu programlar; eğitim, trafik, kültür, kadın hakları, çocuk hakları, gençlerin ahlâkî ve fiziksel gelişimi, uyuşturucu ve zararlı alışkanlıklarla mücadele, Türk dilinin güzel kullanımı ve çevre eğitimi gibi konularında olabiliyor. Programlar, RTÜK tarafından ilgili kuruluşlara (örneğin TRT) hazırlattırılıyor.

RTÜK'ün Çocuklara Yönelik Projeleri


RTÜK'ün yaptırım kararlarının büyük bir bölümünün konusunda çocuklar ve gençler için zararlı yayın içerikleri oluşturuyor. Bu sebeple RTÜK, çocuk ve gençlere yönelik bazı çalışmalar yapıyor. Bu kapsamda, radyo ve televizyon yayınlarının olumsuz etkileri konusunda çocukları ve gençleri bilinçlendirmek amacıyla bazı projeleri hayata geçirdi. Radyo ve televizyonlar, 6112 sayılı kanunun 8/2 maddesine göre, yayın hizmetlerinde, çocuk ve gençlerin fiziksel, zihinsel veya ahlâkî gelişimine zarar verebilecek türde içerik barındıran programların izlenebileceği zaman dilimlerinde koruyucu sembol kullanmak zorundadır. Çocukların korunmasına yönelik projeler şunlardır;
Akıllı İşaretler Sembol Sistemi: Akıllı işaretler, televizyon programlarını sınıflandırma sistemidir. Uzmanlar tarafından geliştirilen karma bir sistemdir. Program yayınlanmadan önce içerikle ilgili toplumu bilgilendirmek amaçlanır. Anne ve babaların, çocukları ve gençleri televizyon yayınlarının olası zararlı etkilerinden koruma sorumluluğunu yerine getirmelerine yardımcı olmak amacıyla tasarlanan işaretlerdir. Şiddet ve korku, kötü örnek oluşturabilecek olumsuz davranışlar, ayrımcılık, cinsellik, alkol, sigara, uyuşturucu madde kullanımı, yasa dışı davranışlar, argo konuşma ve küfür gibi içerikler konusunda ebeveynleri ve toplumu uyarma amacını taşır. Programlar; genel izleyici, 7 yaş, 13 yaş ve 18 yaş olmak üzere dört grupta ele alınıyor.
Medya Okuryazarlığı Dersi: Görsel, işitsel ve basılı medya mesajlarına erişebilme, erişilen medyaları eleştirel bakış açısıyla çözümleyip değerlendirebilme ve kendi medya iletilerini üretebilme becerisidir. Temel amacı; doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmanın güçleştiği ve her tür bilginin yer aldığı medya karşısında çocukların bilinçlendirilmesidir. Çocukların izledikleri filmler, diziler, reklamlar, bilgisayar oyunları ve internet siteleri gibi medya içeriklerinin eleştirilebilir ve sorgulanabilir olduğunu fark etmeleri gibi amaçları da vardır. Sosyal medyayı kullanacak çocukların hak ve sorumluluklarını, siber zorbalıklara karşı nasıl davranacaklarını öğrenmeleri konusunda da bilgilendirici bir projedir. Türkçenin doğru ve kurallarına uygun kullanımı da diğer bir amaçtır.
İyi Uykular Çocuklar: Okul öncesi ve ilköğretim çağı çocuklarına erken yatma alışkanlığının kazandırılması amacıyla RTÜK ve Televizyon Yayıncıları Derneği işbirliği ile hazırlanan bir projedir. Akşamları saat 21.30’dan itibaren çocukların uyku saatinin geldiğini hatırlatan çizgi animasyonların tüm televizyonlarda yayınlanmasını içerir. Proje kapsamında çocuklara; “iyi uykular çocuklar, haydi çocuklar uykuya, bugünlük televizyon yeter, bütün çocuklara iyi geceler” mesajları veriliyor.

RTÜK’le İlgili Yasal Düzenlemeler 


RTÜK’ün kurulduğu 1994 yılında yürürlüğe giren (mülga, yani kaldırılan) 3984 Sayılı Kanun’da yayıncılık ve teknolojideki gelişmelere paralel olarak yaklaşık 20 farklı değişiklik yapıldı. Bu süreçte Anayasa Mahkemesi, kanunun bazı maddelerini iptal etti. Bu sebeple yayıncılık ve RTÜK’ün görev ve yetkileri ile ilgili yasal çerçevenin yeniden düzenlenmesi ihtiyacı doğdu. Bu çerçevede, Anayasa Mahkemesi’nin iptal gerekçeleri, yayın teknolojisindeki gelişmeler, sektörün ve toplumun beklentileri göz önüne alınarak yeni bir kanun taslağı hazırlandı. Avrupa Birliği (AB) müktesebatına uyum çerçevesinde hazırlanan taslakta, Aralık 2007 tarihinde AB Resmî Gazetesi’nde yayımlanarak yürürlüğe giren “AB Görsel-İşitsel Medya Hizmetleri Yönergesi” hükümleri dikkate alındı. Adı geçen taslak, 2010 yılında hükümet tasarısı olarak TBMM’ye sevk edildi. Kanun tasarısı, 15 Şubat 2011 tarihinde TBMM Genel Kurulu’nda kabul edilerek yasalaştı. “6112 Sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun”, Cumhurbaşkanının onayının ardından 3 Mart 2011 tarihli ve 27863 Sayılı Resmî Gazete’ de yayımlanarak yürürlüğe girdi.
AB müktesebatına uyum çerçevesinde Türkiye’nin yerine getirmesi gereken 35 fasıldan biri, Bilgi Toplumu ve Medya Faslı’ dır. Bu faslın kapanış kriterlerinden biri de RTÜK Kanunu’nun AB yönergesine uyumlu hale getirilmesiydi. 6112 sayılı kanunun yürürlüğe girmesiyle bu kriter yerine getirilmiş oldu.

RTÜK Hakkında Kısa Bilgiler


•    RTÜK, Sayıştay denetimine tabi bir kuruluştur. Malları devlet malı hükmündedir ve haczedilemez.
•    RTÜK’ün yaptırım uygulamaları ve kararları idari yargının denetimine açıktır.
•    RTÜK kuralları AB normlarına uygun olarak hazırlanmıştır.
•    RTÜK, hükümet arasındaki ilişkilerini, başbakan veya görevlendireceği bir bakan aracılığıyla yürütür.
•    RTÜK’ün izin verdiği karasal ortamda; 251 televizyon, 1078 radyo yayın kuruluşunun lisansı mevcuttur. Uydu ortamında 148 televizyon ve 53 radyo; kablo ortamında ise 78 televizyon kanalı bulunmaktadır.
•    RTÜK, iki uydu platform işletmecisi ile bir IPTV platform işletmecisine lisans vermiştir.
•    Türkiye’deki bütün radyo ve televizyon yayınları, Sayısal Kayıt, Arşiv ve Analiz Sistemi (SKAAS) adı verilen bir sistem ile 7 gün 24 saat RTÜK tarafından takip edilmektedir.
•    Bütün radyo ve televizyonların yayınları kaydedilerek arşivlenmektedir.
•    SKAAS, TÜBİTAK ile birlikte geliştirilen milli bir projedir.
•    RTÜK, yayın hizmetlerine ilişkin kamu araştırmaları da yapmaktadır.
•    Üst Kurul, Avrupa Konseyi'nin medya alanındaki çalışmalarını 1994 yılından bu yana Türkiye adına takip etmektedir.
•    RTÜK, Avrupa Düzenleyici Kurullar Platformu’nun (EPRA) kurucu üyeleri arasındadır.
•    2011 yılında Akdeniz Düzenleyici Kurullar Ağı (MNRA) Dönem Başkanı RTÜK olmuştur.
•    Karadeniz Yayıncılık Düzenleyici Kurulları Forumu’nun sekretaryasını RTÜK yürütmektedir.
•    RTÜK, başvuran kamu kuruluşları adına toplum yararı için 10 saniye ile 45 saniye arasında kamu spotları hazırlayarak radyo ve televizyonlarda yayınlanmasını sağlar.
•    RTÜK, mahkeme veya başbakanlığın çeşitli yayın yasaklarını televizyon ve radyolara bildirir.
•    RTÜK’ün 2017 yılı bütçesi 181 milyon liradır.